Văn Miếu - Quốc Tử Giám

HAI TẤM BIA TẠI HỒ VĂN
Một tấm dựng năm Tự Đức thứ 18, tên là "Văn Hồ đình bi ký" nói về việc các quan trong tỉnh Hà Nội góp tiền để dựng đình tại gò Kim Châu giữa hồ Văn trước Văn miếu. Mặt sau ghi danh các vị quan lại văn thân trong tỉnh đã có công trong việc tạo lập, trong đó có nhiều vị quan phủ huyện trong tỉnh như Ứng Hoà, Chương Đức, Nam Xang, Thanh Liêm, Thanh Oai, Từ Liêm, Thường Tín, Phú Xuyên...
Một tấm dựng năm Bảo Đại 17, mặt trước khắc chữ Hán bài văn: "Hoàn Văn Hồ Bi", mặt sau khắc chữ Quốc ngữ là phần dịch của mặt trước, do cụ Trần Trọng Kim khi còn giữ chức Đốc học của tỉnh Hà Nội phiên dịch.
- Sau đây là nội dung phần Quốc ngữ:
Bia chép việc trả lại Văn hồ cho Văn miếu:
Hồ này ở ngoài tầng cửa thứ ba Văn miếu tên là hồ Minh Đường hay là Văn hồ, hồ rộng 10.900 thước vuông tây, trong hồ có cái gò lớn tên gọi Kim Châu rộng 200 thước vuông tây. Hồ và gò đã bị lấy vào làm đất của thành phố đã lâu.
Mùa thu năm Mậu Dần 1938 tôi là Trung nhân dự vào việc kiểm soát đồ thờ ở Văn miếu, ngẫu nhiên tìm thấy ở góc gò Kim Châu một tấm bia cũ xem ra đời Lê Cảnh Hưng, Phạm Công Trứ tiên sinh dựng cái nhà nhỏ ở trên gò đặt tên là Phán Thủy đường. Khoảng đời vua Tự Đức, Lê Hữu Thanh tiên sinh và Đặng Tá tiên sinh dựng đình ngói trên gò đặt tên là Văn Hồ đình. Việc này có viết ở sử sách và ghi ở bia có thể tra khảo tra được, như thế là hồ này vốn thuộc về Văn miếu, Văn miếu vẫn còn như cũ mà hồ thì mất chưa đòi lại được. Vậy sao ta lại chẳng nghĩ đòi lại hồ trả về Văn miếu. Vì thế tôi cùng với quan lại, văn thân đem việc ấy trình với quan Võ hiển điện đại học sĩ Trọng Phu Hoàng tướng công và quan Thái tử thiếu bảo An Phước nam lĩnh Hà Đông đốc Văn Định Vi tướng công, để làm giấy xin quan đốc lý thành phố Hà Nội, trả về lại cho Văn miếu làm dấu vết cổ, mà để quan tỉnh Hà Đông trông coi. Hai vị tướng công đều cho là phải. Thư đệ lên quan đốc lý và hội đồng thành phố Hà Nội đều ưng thuận cả. Theo biên bản ký hội đồng ngày 30 tháng 5 năm 1940 trả hồ lại cho Văn miếu, có quan thống sứ Bắc Kỳ duyệt y.
Tôi bèn mưu, bồi đắp gò Kim Châu để giữ cho được lâu bền, xây bệ gạch để tiện ghé thuyền. Công việc làm xong lại quyên tiền dựng bi đình để giữ bia, cũ kỷ niệm vết thơm của các bậc tiền triết và dựng bia mới để ghi việc hay của hồ. Nay hồ và gò cảnh sắc cùng với miếu cổ, lâu đài mãi mãi sau này người du lãm, ngâm vịnh ở khoảng này ngưỡng trông miếu Khổng, cúi xem hồ Văn sẽ nhớ đến nguồn gốc sông Thu, sông Tử vậy.
Nay khắc vào đá để lưu tồn mãi mãi về sau!
Đốc học Trần Trọng Kim, Nguyễn Quy Danh phụng dịch.