Đình Đào Xá

HỘI CẦU VOI LÀNG ĐÀO XÁ

Hùng Hải Công vào thời Hùng Vương được giao cho cai quản vùng Hưng Hoá, trên tham quốc sự, dưới giáo chúng dân; trị thủy khai ấp công đức thấm nhuần cả một vùng tươi tốt. Ngài kết duyên với thánh mẫu Trang Hoa, sinh được 3 người con là Đạt Công Long Vương, Mãn Công Long Vương và Uyên Công Long Vương. Khi ngài bà Trang Hoa hóa thần, Hùng Hải Công một mình nuôi dạy các con khôn lớn, rồi giao miền đất này cho 3 con cai quản còn mình về trông nom miền hạ lưu sông Nhị thuộc địa phận tỉnh Hải Dương ngày nay.
Khi ở Hưng Hoá, Hùng Hải Công được vua ban cho hai thớt voi, trước lúc đi Hải Dương, Công đưa voi về làng Đào Xá mở tiệc chia tay, từ đó về sau làng lấy ngày 28 tháng Giêng để mở hội kỷ niệm. Lễ hội làng Đào Xá có nhiều nét độc đáo, đầu tiên là hình hai "ông Voi" được làm khung cốt bằng tre, bên ngoài phủ vải nâu, to lớn và sống động như thật. Bên trong có hai người điều khiển để voi di chuyển, bước đi, chạy nhảy và đùa nghịch với người xem hội theo sự điều hướng của quản tượng. Lại mỗi giáp trong làng làm cỗ thờ, giáp nào làm đẹp sẽ được dùng để cúng đức Hùng Hải Công, cỗ bàn đó được đặt ở gian thờ chính. Mâm cỗ cũng thật đặc sắc với gà luộc cánh tiên cầu kỳ, xôi đơm trái đào trắng mịn, bánh mật và chè kho in khuôn. Trung tâm bàn cỗ không thể thiếu mâm ngũ quả, và mâm ngũ quả không thể thiếu những nải chuối cải màu tím, đây là thổ vật đặc hữu của Đào Xá mà chưa thấy ở đâu có giống chuối lạ này.
Đình Đào Xá được dựng năm 1675, niên hiệu Đức Nguyên triều Lê Trung Hưng, phụng thờ Hùng Hải Công. Đình có nhiều mảng chạm khắc điêu luyện, những chiếc cột gỗ lim to lớn, kiến trúc mở mang phong cách đặc trưng xứ Đoài. Ngày 26/1/1964, Bác Hồ đã về thăm và căn dặn phải giữ gìn trùng tu đình làng để làm di tích lịch sử cho đời sau. Những năm làng mở hội, sẽ làm lễ rước thánh bằng chiếc kiệu 16 người khiêng từ đền Tam Công về đình để hội tế, đền Tam Công nơi thờ thánh Mẫu phu nhân và ba người con trai của đức thánh Hùng Hải Công. Đền Tam Công và đình làng Đào Xá đều là di tích đã được xếp hạng cấp quốc gia, đền mới được trùng tu tôn tạo, còn đình thì bộ văn hoá cũng đã phê duyệt dự án, sẽ triển khai trong thời gian tới.
Lễ hội cầu Voi làng Đào Xá, huyện Thanh Thủy nay thuộc xã Đào Xá, tỉnh Phú Thọ năm 2026 được long trọng tổ chức với những nghi thức tế lễ, cầu rước trang nghiêm, đích thân các ông bà lãnh đạo của xã, tỉnh dóng trống thỉnh chiêng khai hội. Đông đảo nhân dân địa phương, du khách xa gần kéo về lễ thánh, xem hội và tham gia vào các sinh hoạt văn hoá truyền thống như hát xoan, kéo lửa thổi cơm thi, kéo co...