ĐỀN TAM CÔNG LÀNG ĐÀO XÁ
Hùng triều Duệ Vương trị quốc, nước Văn Lang bị giặc Thục xâm chiếm, đức Tản Viên Sơn Thánh cử người đưa lễ về đền Tam Công để cầu đảo, quả nhiên được sự hiển linh. Đền thuộc làng Đào Xá, xứ Hưng Hoá nay là xã Đào Xá tỉnh Phú Thọ.
Nguyên xưa có ngài Hùng Hải là con trai thứ 19 của đức Quốc tổ Lạc Long Quân, được phân giao coi sóc cả vùng Hưng Hoá, khai ấp trị thủy, một miền Tây đạo dân cư xôm tụ. Công tích đức bồi, khắp các làng xã nhờ ơn, khi đó các con của Ngài là Đạt Công Long vương, Mãn Công Long vương và Uyên Công Long vương đều đã khôn lớn, tài danh uy đức, thế nên đức Hùng Hải Công giao lại cơ nghiệp cho các con rồi trở về trị nhậm vùng Hải Dương. Tam vị Long vương đến xây dựng trang ấp tại làng Đào Xá, dựng nơi thờ tự song thân là ngài Hùng Hải Công và Trang phu nhân. Sau khi Tam công Long Vương thánh hoá đồng dân cũng rước thần vị vào cùng thờ tự. Ngày nay, đền Đào Xá ngoài phụng thờ gia đình Tam công thì còn thờ Bà đồng Quế Hoa, hiện vẫn đang lưu giữ thần tích và 14 đạo sắc phong của chư thánh.
Triều Lý, Thái úy Lý Thường Kiệt thao luyện thủy quân trên sông Đà, mới vào đền cầu đảo, đến đêm thánh ứng mộng cho bài thơ:
"Nam thiên dĩ định đế Nam quân
Đại đức gia do đức nhật tân
Thất quận sơn hà đô nhất thống
Tống binh bất miễn tán như vân".
Quả nhiên sau đó, như lời thần hứa âm phù, ngài Lý Thường Kiệt đã đánh tan giặc Tống trên sông Như Nguyệt. Bài thơ thần giáng được cho là tiền thân của bài thơ thần "Nam quốc sơn hà" nổi tiếng. Và từ đó cứ hằng năm vào ngày mùng 9 đến ngày 15 tháng 7 lại mở hội đua trải để tưởng nhớ chiến công oanh liệt của Thái úy Lý Thường Kiệt cũng như công đức âm phù của chư thánh thần đền Tam Công. Hiện trong đền vẫn còn bộ đầu trải cổ, là hiện vật độc đáo, huyền bí và linh thiêng.
Trần triều Nghệ Tông hoàng đế, vua chạy nạn về Đào Xá, được thần hứa âm phù, sau đánh dẹp xong loạn đảng Nhật Lễ, giữ được ngôi báu, vậy nên vua ban nhiều lộc điền hương hoả cho đền. Nối tiếp lịch đại đế vương đều ban quốc tế, sắc tặng gia phong mỹ tự, sửa sang đền miếu khang trang. Đình đền Đào Xá đều là di tích quốc gia gắn liền với hai di sản phi vật thể đặc sắc là hội Cầu Voi và đua trải có lịch sử mấy nghìn năm.